Çocuklarda Vurma ve Saldırgan Davranışlar: Nasıl Yaklaşmalı? Veli Rehberi
Okul öncesi dönemde çocuklar zaman zaman öfkelendiklerinde vurabilir, itebilir, ısırabilir veya bir arkadaşının elindeki oyuncağı zorla almaya çalışabilir.
Bu davranışlar aileleri ve öğretmenleri kaygılandırabilir.
Ancak küçük bir çocuğun bir kez vurması, onun “saldırgan bir çocuk” olduğu anlamına gelmez.
Çocukların dürtülerini kontrol etme, bekleme, hayal kırıklığıyla baş etme ve duygularını sözlerle ifade etme becerileri zaman içinde gelişir.
Önemli olan davranışın nedenini anlamaya çalışmak ve çocuğa zarar vermeden kendisini ifade edebileceği başka yollar öğretmektir.
Çocuklar Neden Vurabilir?
Saldırgan davranışların tek bir nedeni yoktur.
Çocuk;
• çok öfkelenmiş veya hayal kırıklığına uğramış olabilir,
• istediğini sözlerle anlatmakta zorlanabilir,
• beklemekte ve paylaşmakta güçlük çekebilir,
• yorgun, aç veya aşırı uyarılmış olabilir,
• çevresinde gördüğü davranışları taklit ediyor olabilir,
• yaşadığı stresli bir duruma tepki veriyor olabilir.
Bazı çocuklarda dürtü kontrolü veya gelişimsel özellikler de davranışın daha sık görülmesinde etkili olabilir.
Bu nedenle yalnızca “Neden böyle yapıyor?” değil, “Bu davranıştan hemen önce ne oldu?” sorusunu da düşünmek yararlıdır.
Şiddete Tanık Olmak Çocuğu Etkiler mi?
Çocuklar çevrelerindeki yetişkinleri gözlemleyerek çok şey öğrenirler.
Evde sorunların bağırma, tehdit veya fiziksel güç kullanılarak çözüldüğünü gören bir çocuk, benzer yöntemleri arkadaşlarıyla ilişkilerinde deneyebilir.
Fiziksel ceza da çocuğa “Öfkelenince vurmak mümkündür.” mesajı verebilir. AAP, vurma ve diğer fiziksel cezaların çocuklarda daha fazla saldırgan davranışla ilişkili olduğunu belirtmektedir.
Bu nedenle çocuğa “Vurmak yanlış.” derken yetişkinlerin de sorunları şiddete başvurmadan çözmesi önemlidir.
Ekrandaki Şiddet de Önemlidir
Çocukların izlediği içeriklerin yaşlarına uygun olması gerekir.
Şiddetin normal, eğlenceli veya sorun çözmenin etkili bir yolu olarak gösterildiği içeriklere yoğun biçimde maruz kalmak saldırgan düşünce ve davranışları etkileyebilir.
Bu nedenle yalnızca ekran süresine değil, çocuğun ne izlediğine de dikkat etmek gerekir.
Çocuk Vurduğunda Ne Yapmalıyız?
Öncelikle zarar gören çocuğun güvenliğini sağlayın.
Ardından sakin ve kısa bir sınır koyun:
“Vurmak yok.”
“Çok kızdığını görüyorum ama arkadaşına vuramazsın.”
Uzun bir nasihat vermek veya çocuğa bağırmak yerine önce durumun sakinleşmesini beklemek daha yararlıdır.
Daha sonra ne yapabileceğini öğretin:
“Ben de o oyuncakla oynamak istiyorum diyebilirsin.”
“Yardım istiyorsan öğretmenine söyleyebilirsin.”
“Kızdığında bana gelebilirsin.”
Çocuk yalnızca neyi yapmaması gerektiğini değil, onun yerine ne yapabileceğini de öğrenmelidir.
Çocuğu Etiketlemeyin
“Sen çok saldırgansın.”
“Yaramaz çocuk.”
“Arkadaşlarına hep zarar veriyorsun.”
gibi ifadeler davranış ile çocuğun kişiliğini birbirine karıştırır.
Bunun yerine davranışı tanımlayın:
“Arkadaşını ittin. İtmek canını acıtabilir.”
Çocuk yaptığı hatadan ibaret değildir.
Amaç çocuğu utandırmak değil, davranışının sonucunu anlamasına ve farklı bir yol öğrenmesine yardımcı olmaktır.
Olumlu Davranışları da Fark Edin
Çocuğa yalnızca vurduğu, bağırdığı veya sorun çıkardığı zamanlarda yoğun ilgi göstermek istemeden de olsa bu davranışların daha fazla dikkat çekmesine neden olabilir.
Bu nedenle olumlu davranışları da fark edin.
“Sıranı bekledin.”
“Çok kızgın olmana rağmen vurmadın.”
“Arkadaşına ne istediğini söyledin.”
gibi ifadeler çocuğun hangi davranışın beklendiğini anlamasına yardımcı olur.
AAP de uygun davranışların açık ve samimi biçimde fark edilmesini önerir.
Okul ve Aile Birlikte Hareket Etmeli
Çocuk evde ve okulda farklı davranabilir.
Bu nedenle aile ile öğretmenin birbirini suçlamak yerine bilgi paylaşması önemlidir.
Şu sorular birlikte değerlendirilebilir:
Davranış en çok hangi durumlarda görülüyor?
Belirli çocuklarla mı yaşanıyor?
Geçiş zamanlarında mı artıyor?
Açlık, yorgunluk veya kalabalık ortam etkiliyor mu?
Çocuğu sakinleştiren yöntemler neler?
Evde ve okulda benzer, açık ve sakin sınırlar kullanılması çocuğun davranışı öğrenmesini kolaylaştırır.
Ne Zaman Uzman Görüşü Alınmalı?
Ara sıra görülen vurma veya itme okul öncesi dönemde tek başına ciddi bir sorun anlamına gelmez.
Ancak;
• saldırgan davranışlar uzun süre devam ediyorsa,
• çok sık ve yoğun yaşanıyorsa,
• çocuk kendisine veya başkalarına ciddi biçimde zarar veriyorsa,
• okul veya arkadaş ilişkileri belirgin biçimde etkileniyorsa,
• yetişkinlere yönelik saldırılar görülüyorsa,
• aile ve okulun uyguladığı yöntemlere rağmen belirgin bir düzelme olmuyorsa
çocuk doktoru veya çocuk ruh sağlığı uzmanından görüş almak yararlı olabilir.
SONUÇ
Çocuklarda saldırgan davranışların amacı her zaman karşısındakine zarar vermek değildir.
Özellikle küçük çocuklar bazen kızgınlıklarını, hayal kırıklıklarını veya ihtiyaçlarını başka türlü nasıl ifade edeceklerini henüz bilemeyebilirler.
Yetişkinlerin görevi davranışı görmezden gelmek değildir.
Sakin ve net sınırlar koymak, zarar vermeyen alternatifler öğretmek, olumlu davranışları fark etmek ve çocuğa doğru modeli göstermek gerekir.
Amaç “hiç öfkelenmeyen” bir çocuk yetiştirmek değil; öfkelendiğinde kendisine ve başkalarına zarar vermeden ne yapabileceğini öğrenen bir çocuk yetiştirmektir.
Renkli Rüyalar’da çocukların sosyal-duygusal gelişimini, birlikte yaşam ve değerler eğitimini nasıl desteklediğimizi görmek için Eğitim Programımız sayfasını inceleyebilirsiniz.
