Çocuklarda Yalan Söyleme: Neden Olur, Nasıl Yaklaşmalı? Veli Rehberi
Çocuğun bir olayla ilgili gerçeği tam söylememesi, yaptığı bir şeyi inkâr etmesi veya olmayan bir şeyi olmuş gibi anlatması anne-babaları endişelendirebilir.
Ancak özellikle okul öncesi dönemde her gerçeğe aykırı ifade “bilinçli yalan” anlamına gelmez.
Küçük çocuklar bazen hayal ile gerçeği karıştırabilir, bazen ceza almaktan korktuğu için gerçeği gizleyebilir, bazen de sizi üzmemek için farklı konuşabilir.
Küçük Çocuklar Neden Gerçeği Çarpıtabilir?
Bunun farklı nedenleri olabilir:
• Ceza almaktan korkabilir.
• Anne-babasını hayal kırıklığına uğratmak istemeyebilir.
• Hayal gücü çok güçlü olduğu için kurduğu şeyi gerçek gibi anlatabilir.
• Dikkat çekmek isteyebilir.
• Yaptığı davranışın sonucunu henüz tam kavrayamayabilir.
• Başkasını korumaya veya kendini kurtarmaya çalışabilir.
Bu nedenle önce davranışın nedenini anlamaya çalışmak gerekir.
Her Hayal Ürünü Anlatım Yalan Değildir
Okul öncesi dönemde çocukların hayal gücü oldukça canlıdır.
“Dün odamda bir dinozor vardı.”
veya
“Oyuncağım kendi kendine düştü.”
gibi ifadeler bazen bilinçli kandırma değil, hayal ile gerçeğin iç içe geçtiği anlatımlar olabilir.
Bu tür durumlarda çocuğu hemen “yalancı” diye etiketlemek doğru değildir.
Asıl Önemli Olan Neden Gerçeği Söyleyemediğidir
Bir çocuk bardağı kırdığı halde “Ben yapmadım.” diyorsa çoğu zaman temel neden kötü niyet değil, korkudur.
Çocuk şu mesajı hissediyorsa gerçeği saklama ihtimali artar:
“Doğruyu söylersem çok kızarlar.”
Bu nedenle dürüstlüğü geliştirmek için yalnızca sonuca değil, evdeki tepki biçimine de bakmak gerekir.
“Yalancısın” Demeyin
“Sen yalancısın.”
“Sana artık güven olmaz.”
“Hep yalan söylüyorsun.”
gibi ifadeler çocuğun davranışını düzeltmek yerine onu etiketleyebilir.
Bunun yerine:
“Burada doğru olmayan bir şey söylüyorsun.”
veya
“Bana gerçekte ne olduğunu anlatmanı istiyorum.”
demek daha uygundur.
Doğruyu Söylediğinde Daha Güvende Hissetmeli
Çocuk şunu öğrenmelidir:
“Hata yaparsam konuşabiliriz; ama gerçeği saklamak sorunu büyütür.”
Örneğin:
“Bardağı kırmış olabilirsin. Buna kızabilirim ama doğruyu söylemen önemli.”
gibi bir yaklaşım çocuğun dürüstlüğe daha açık olmasını sağlar.
Sorguya Çekmek Yerine Sakin Konuşun
Gerçeği bildiğiniz bir konuda çocuğu uzun süre sıkıştırmak doğru değildir.
“Bir daha düşün.”
“Emin misin?”
“Son kez soruyorum.”
şeklindeki baskılı yaklaşım çocuğu daha çok korkutabilir.
Daha sakin bir ifade daha yararlıdır:
“Oyuncağın nasıl kırıldığını birlikte konuşalım.”
Ceza Korkusu Yalanı Artırabilir
Evde küçük hatalar karşısında çok sert tepkiler veriliyorsa çocuk zamanla hatayı değil, yakalanmayı önemli görmeye başlayabilir.
Bu da gerçeği söylemek yerine durumu gizlemeye yöneltebilir.
Elbette sınır koymak gerekir; ancak amaç korkutmak değil, sorumluluk öğretmektir.
Davranışın Sonucunu Düzeltmeye Odaklanın
Çocuk yaptığı bir şeyi inkâr ettiğinde yalnızca sözün yanlışlığına değil, sonucun nasıl düzeltileceğine de odaklanmak gerekir.
Örneğin:
• Döktüyse temizlemeye yardımcı olabilir.
• Oyuncağı kırdıysa nasıl telafi edilebileceği konuşulabilir.
• Arkadaşına yanlış bir şey söylediyse özür dilemesi desteklenebilir.
Böylece çocuk dürüstlük ile sorumluluk arasında bağ kurar.
Yetişkinler de Dürüstlük Konusunda Model Olur
Çocuklar yalnızca söylenenleri değil, yetişkin davranışlarını da gözlemler.
Telefon geldiğinde “Evde yok de.” demek veya küçük konularda bile gerçeği eğip bükmek çocuğa karışık mesaj verir.
Dürüstlük eğitimi, yetişkinin günlük yaşamdaki tutumuyla güçlenir.
Dürüst Davrandığında Bunu Fark Edin
Çocuk zor bir durumda doğruyu söylediğinde bunu fark etmek önemlidir.
Örneğin:
“Doğruyu söylemen hoşuma gitti.”
“Yaptığını anlatman cesur bir davranış.”
gibi ifadeler dürüstlüğü destekler.
Böylece çocuk yalnızca hatasıyla değil, doğru davranışıyla da görülmüş olur.
Yalan Söyleme ile Hayal Kurmayı Karıştırmayın
Bazı çocuklar hikâye anlatmayı, abartmayı ve oyun içinde olmayan şeyleri olmuş gibi kurmayı çok sever.
Eğer ortada kandırma amacı yoksa bu durum hayal gücünün parçası olabilir.
Burada yapılacak şey, çocuğu susturmak değil; gerektiğinde
“Bu bir hikâye mi, yoksa gerçekten olan bir şey mi?”
diye nazikçe ayırmasına yardım etmektir.
Ne Zaman Daha Fazla Destek Gerekebilir?
Zaman zaman gerçeği gizleme veya hayal ile gerçeği karıştırma küçük çocuklarda görülebilir.
Ancak çocuk sık sık bilinçli biçimde aldatıyor, sorumluluk almaktan tamamen kaçıyor, başkalarına zarar veren durumları sistemli olarak gizliyor veya davranış belirgin başka sorunlarla birlikte görülüyorsa daha ayrıntılı değerlendirme yararlı olabilir.
Sonuç
Çocuklarda gerçeği çarpıtma veya yalan söyleme davranışına yaklaşırken amaç çocuğu utandırmak değildir.
Doğru yaklaşım; davranışın nedenini anlamak, sakin kalmak, dürüstlüğü desteklemek ve çocuğun güven içinde gerçeği söyleyebileceği bir ortam oluşturmaktır.
Çocuğa verilebilecek temel mesaj şudur:
“Hata yapabilirsin; önemli olan doğruyu söyleyip birlikte çözebilmemiz.”
Çocuğunuzun yaşına göre gelişim özelliklerini ve davranışlarını nasıl destekleyebileceğinizi incelemek için Renkli Rüyalar’ın Çocuğum Büyüyor bölümüne göz atabilirsiniz.
