Çocuklarda Yalan Söyleme: Neden Olur, Nasıl Yaklaşmalı? Veli Rehberi
Çocuğun yaptığı bir şeyi inkâr etmesi, olmayan bir olayı gerçekmiş gibi anlatması veya suçu başkasına atması anne-babaları kaygılandırabilir.
Ancak özellikle okul öncesi dönemde duyduğumuz her gerçek dışı anlatımı yetişkinlerdeki anlamıyla “yalan” olarak değerlendirmek doğru değildir.
Her Gerçek Dışı Anlatım Yalan mıdır?
Hayır.
Küçük çocuklarda hayal ile gerçek arasındaki sınır henüz tam olarak yetişkinlerdeki kadar belirgin değildir.
Örneğin bir çocuk:
“Dün bir ejderha gördüm.”
veya
“Oyuncağı ben kırmadım, kendi kendine kırıldı.”
diyebilir.
İlk örnek güçlü bir hayal gücünün parçası olabilirken ikinci örnekte çocuk yaptığı davranışın sonucundan kaçınmaya çalışıyor olabilir.
Bu nedenle önce çocuğun yaşını, gelişimini ve söylediği şeyin hangi durumda ortaya çıktığını değerlendirmek gerekir.
Çocuklar Neden Gerçeği Saklayabilir?
Çocukların gerçeği değiştirmesinin birçok nedeni olabilir:
• Ceza almaktan korkmak.
• Anne-babayı hayal kırıklığına uğratmak istememek.
• İstediği bir şeyi elde etmeye çalışmak.
• Dikkat çekmek.
• Daha etkileyici görünmek istemek.
• Bir davranışın sonucundan kaçmaya çalışmak.
• Hayal ile gerçeği birbirine karıştırmak.
Bu nedenle yalnızca “Neden yalan söylüyor?” değil, “Bu sözü söylemek çocuğa ne sağlıyor?” sorusunu da düşünmek yararlıdır.
Çocuğu “Yalancı” Diye Etiketlemeyin
“Sen zaten hep yalan söylüyorsun.”
“Sana artık güvenilmez.”
gibi ifadeler davranışı düzeltmek yerine çocuğun kendisini olumsuz bir kimlikle tanımlamasına neden olabilir.
Çocuğu değil, davranışı konuşmak daha uygundur.
Örneğin:
“Bana anlattığın şeyin doğru olmadığını biliyorum. Şimdi gerçekte ne olduğunu konuşalım.”
Cevabını Bildiğiniz Soruyla Çocuğu Köşeye Sıkıştırmayın
Çocuğun duvara resim çizdiğini gördüyseniz:
“Duvarı sen mi çizdin?”
diye sormak yerine:
“Duvarda çizim olduğunu görüyorum. Şimdi bunu nasıl düzelteceğimizi konuşalım.”
demek daha yararlı olabilir.
Böylece çocuk gerçeği inkâr etmek zorunda kalacağı bir sınava sokulmamış olur.
Doğruyu Söylemenin Güvenli Olduğunu Hissettirin
Çocuk doğruyu söylediğinde her seferinde ağır bir tepkiyle karşılaşıyorsa bir sonraki sefer gerçeği saklamaya daha fazla ihtiyaç duyabilir.
Bu, yanlış davranışın sonucunun olmayacağı anlamına gelmez.
Örneğin:
“Oyuncağı senin kırdığını söylediğin için teşekkür ederim. Şimdi bununla ilgili ne yapacağımıza bakalım.”
denebilir.
Çocuk hem davranışının sonucunu yaşar hem de doğruyu söylemenin değerli olduğunu öğrenir.
Aşırı Tepkiden Kaçının
Çocuğun söylediği küçük bir gerçek dışı ifade karşısında uzun sorgulamalar, ağır cezalar veya tehditler kullanmak sorunu büyütebilir.
Sakin biçimde gerçeği ortaya koymak, gerekiyorsa davranışın mantıklı sonucunu uygulamak ve konuyu uzatmamak çoğu durumda daha öğreticidir.
Hayal Gücüne Yer Açın
Okul öncesi çocukların hayali hikâyeler anlatması gelişimin doğal bir parçasıdır.
Çocuk:
“Ben dün aya gittim.”
dediğinde hemen:
“Yalan söyleme.”
demek yerine:
“Ne güzel bir hikâye düşündün. Ay'a gitseydin orada neler görürdün?”
denebilir.
Böylece çocuk hayal kurmanın kabul edildiğini, fakat hayal ile gerçek arasında fark bulunduğunu zamanla öğrenir.
Yetişkinler de Model Olur
Çocuklara dürüstlüğü öğretmenin en güçlü yollarından biri yetişkinlerin kendi davranışlarıdır.
Çocuğa “Asla yalan söyleme.” deyip ardından telefonda gerçeği değiştiren yetişkin, çocuk için kafa karıştırıcı bir mesaj verebilir.
Çocuklar yalnızca söylenen kuralları değil, yetişkinlerin günlük davranışlarını da gözlemlerler.
Hata Yapmanın Kabul Edilebilir Olduğunu Öğretin
Bazı çocuklar hata yaptıklarında çok sert eleştirileceklerini düşündükleri için gerçeği saklayabilir.
Evde şu mesajın bulunması önemlidir:
“Hata yapabilirsin. Önemli olan gerçeği söylemek ve mümkünse hatayı düzeltmektir.”
Bu yaklaşım sorumluluktan kaçmayı değil, sorumluluk almayı destekler.
Doğruyu Söylediğinde Bunu Fark Edin
Çocuğun doğruyu söylemesi zor olduğu halde bunu yaptığında davranışı fark edilebilir.
Örneğin:
“Bunu söylemenin zor olduğunu biliyorum. Bana doğruyu söylediğin için teşekkür ederim.”
Bu tür ifadeler dürüstlüğün aile içinde değerli olduğunu gösterir.
Ne Zaman Destek Alınmalı?
Zaman zaman gerçeği değiştirmek çocukluk döneminde görülebilir.
Ancak davranış çok sık hale geliyor, farklı ortamlarda sürekli tekrarlanıyor, çocuğun ilişkilerini ciddi biçimde etkiliyor veya başka belirgin duygusal ve davranışsal güçlüklerle birlikte görülüyorsa profesyonel değerlendirme yararlı olabilir.
Burada amaç çocuğa “yalancı” tanısı koymak değil, davranışın altında hangi ihtiyacın veya güçlüğün bulunduğunu anlamaktır.
Sonuç
Çocuklarda dürüstlük korkuyla değil, güven ve model olma yoluyla gelişir.
Amaç çocuğu gerçeği söylemeye zorlamak değil; doğruyu söylediğinde kendisini güvende hissedebileceği, hatalarının sorumluluğunu alabileceği bir ortam oluşturmaktır.
Çocuğa verilebilecek en önemli mesajlardan biri şudur:
“Hata yapmış olsan bile bana doğruyu söyleyebilirsin.”
Çocuğunuzun yaşına göre gelişim özelliklerini ve davranışlarını nasıl destekleyebileceğinizi incelemek için Renkli Rüyalar’ın Çocuğum Büyüyor bölümüne göz atabilirsiniz.
