Çocuklarda Sorumluluk Duygusu Nasıl Gelişir? Veli Rehberi
Çocuğun oyuncaklarını toplaması, çantasını hazırlamaya yardım etmesi veya sofrada küçük bir görev üstlenmesi yalnızca ev işlerine katkı sağlamak değildir.
Yaşına uygun sorumluluklar; bağımsızlık, öz güven, iş birliği ve günlük yaşam becerilerinin gelişmesine yardımcı olur.
Sorumluluk Duygusu Nasıl Gelişir?
Sorumluluk bir anda kazanılan bir özellik değildir.
Çocuk küçük yaşlardan itibaren günlük yaşamın içinde bazı görevleri deneyerek, sonuçlarını görerek ve yetişkinlerden destek alarak sorumluluk almayı öğrenir.
Bu nedenle “Büyüyünce yapar.” diye bütün işleri çocuk adına yapmak yerine, gelişim düzeyine uygun küçük görevlerle başlamak daha yararlıdır.
Yaşına Uygun Görevler Verin
Çocuktan yapamayacağı şeyleri beklemek de, yapabileceği her şeyi onun yerine yapmak da öğrenme fırsatlarını azaltabilir.
Okul öncesi dönemde çocuklar örneğin:
• Oyuncaklarını yerine koyabilir.
• Kirli kıyafetlerini sepete atabilir.
• Sofraya peçete götürebilir.
• Kitaplarını düzenleyebilir.
• Basit giyinme ve öz bakım işlerine katılabilir.
• Bitki sulama veya evcil hayvanın kabına mama koyma gibi küçük görevlerde yardımcı olabilir.
Görevin zorluğu çocuğun yaşı, gelişimi ve bireysel becerilerine göre ayarlanmalıdır.
Mükemmel Yapmasını Beklemeyin
Çocuk yatağını yetişkin kadar düzgün yapamayabilir veya masayı hazırlarken kaşığı yanlış yere koyabilir.
Sorumluluk öğretirken amaç kusursuz sonuç değil, çocuğun sürece katılmasıdır.
Her hatayı hemen düzeltmek veya işi yeniden yapmak çocuğa “Ben zaten doğru yapamıyorum.” mesajı verebilir.
Onun Yerine Yapmak Daha Kolay Olabilir Ama...
Sabah acele ederken çocuğun montunu giydirmek veya oyuncaklarını kendimiz toplamak daha hızlıdır.
Ancak çocuk yapabildiği işleri sürekli başkasının yaptığını görürse sorumluluk geliştirmesi için gerekli deneyimi yaşayamaz.
Zaman varsa önce kendi başına denemesine fırsat vermek önemlidir.
Görevleri Açık ve Basit Anlatın
“Odanı topla.” küçük bir çocuk için çok geniş bir görev olabilir.
Bunun yerine:
“Önce arabaları kutuya koyalım.”
“Şimdi kitapları rafa yerleştirebilirsin.”
gibi küçük ve somut adımlar daha anlaşılırdır.
Çocuk beceri kazandıkça daha fazla işi kendi başına yapabilir.
Rutinler Sorumluluğu Kolaylaştırır
Her gün farklı bir zamanda hatırlatılan görevler yerine günlük rutinin parçası olan işler çocuk için daha kolay öğrenilir.
Örneğin:
• Oyundan sonra oyuncakları toplamak.
• Eve gelince montunu yerine asmak.
• Yemekten sonra tabağını kaldırmaya yardım etmek.
• Uyku öncesinde dişlerini fırçalamak.
Tekrarlanan rutinler zamanla daha az hatırlatmayla yapılmaya başlanabilir.
Sorumluluğu Ceza Olarak Kullanmayın
“Yaramazlık yaptın, şimdi odanı toplayacaksın.” şeklindeki yaklaşım günlük görevlerin çocuk tarafından ceza gibi algılanmasına neden olabilir.
Ev işlerine katkı sunmak, aile yaşamının doğal bir parçası olarak anlatılmalıdır.
“Bu evde hepimiz yaşadığımız yerle ilgili bazı işler yapıyoruz.” mesajı daha sağlıklıdır.
Her Görev İçin Ödül Gerekmez
Çocuğun her küçük sorumluluğu karşılığında oyuncak, para veya başka bir ödül alması gerekmez.
Bazı görevler aile yaşamına katkının doğal bir parçasıdır.
“Masayı hazırlamama yardım ettiğin için teşekkür ederim.” gibi ifadeler çocuğun katkısının fark edildiğini gösterir.
Çabasını Fark Edin
“Sen çok sorumlu bir çocuksun.” demek yerine yaptığı davranışı fark etmek daha öğretici olabilir.
Örneğin:
“Oyunun bitince oyuncaklarını yerine koymayı hatırladın.”
“Montunu kendin astın.”
Bu tür ifadeler çocuğun hangi davranışının değerli olduğunu anlamasına yardımcı olur.
Sonuçları Yaşamasına Fırsat Verin
Çocuğu her küçük unutkanlığın sonucundan kurtarmaya çalışmak sorumluluk öğrenmesini zorlaştırabilir.
Örneğin bir oyuncağı sürekli ortada bırakıyorsa oyuncağın kaybolabileceğini veya üzerine basılabileceğini fark etmesi, eşyalarını koruma alışkanlığını anlamasına yardımcı olabilir.
Elbette güvenlik riski olan durumlarda yetişkin müdahale etmelidir.
Sorumluluk Vermek, Yetişkin Yükü Vermek Değildir
Çocuğun yaşına uygun küçük görevler alması yararlıdır ancak yetişkinlerin sorumluluklarını çocuğa yüklemek doğru değildir.
Küçük bir çocuktan kardeşinin bakımından sorumlu olması, aile içindeki sorunları çözmesi veya yetişkinlerin görevlerini üstlenmesi beklenmemelidir.
Sorumluluk çocuğun gelişimini desteklemeli, onun üzerinde yük oluşturmamalıdır.
Okulda Sorumluluk Nasıl Desteklenir?
Anaokulunda materyalleri yerine koymak, kendi eşyalarını takip etmek, sofraya veya sınıf düzenine küçük katkılar sunmak ve verilen basit görevleri tamamlamak sorumluluk becerilerini destekler.
Çocuğun kendi yapabileceği işleri yetişkinin sürekli onun adına yapmaması okulda da önemlidir.
Ne Zaman Daha Fazla Destek Gerekebilir?
Çocuk gelişim düzeyine uygun günlük görevleri uzun süre boyunca yapmakta belirgin güçlük yaşıyor, basit rutinleri takip etmekte sürekli zorlanıyor veya benzer güçlükler hem evde hem okulda görülüyorsa öğretmen ve çocuk doktoruyla değerlendirmek yararlı olabilir.
Ancak yalnızca zaman zaman hatırlatmaya ihtiyaç duymak küçük çocuklarda oldukça doğaldır.
Sonuç
Sorumluluk sahibi çocuk yetiştirmek, ona sürekli görev vermek veya hata yapmasına izin vermemek değildir.
Amaç; yapabileceği işleri kendi başına denemesine fırsat vermek, küçük katkılarını fark etmek ve sorumluluğu günlük yaşamın doğal bir parçası haline getirmektir.
Çocuğa verilebilecek en değerli mesajlardan biri şudur:
“Bunu senin yerine yapmak zorunda değilim; deneyebilirsin ve ihtiyaç duyarsan sana yardım ederim.”
Çocuğunuzun yaşına göre gelişim özelliklerini ve bağımsızlık becerilerini nasıl destekleyebileceğinizi incelemek için Renkli Rüyalar’ın Çocuğum Büyüyor bölümüne göz atabilirsiniz.
